MÙA TIM HOA SIM
MÀU TÍM HOA SIM VÀ LỜI BÌNH CỦA MAI VĂN HOAN
Nàng có ba người anh đi bộ đội
Những em nàng
Có em chưa biết nói
Khi tóc nàng đang xanh
Tôi người vệ quốc quân
Xa gia đình
Yêu nàng như tình yêu em gái
Ngày hợp hôn
Nàng không đòi may áo mới
Tôi mặc đồ quân nhân
Đôi giày đinh bết bùn đất hành quân
Nàng cười xinh xinh
Bên anh chồng độc đáo
Tôi ở đơn vị về
Cưới nhau xong là đi
Từ chiến khu xa nhớ về ái ngại
Lấy chồng thời chiến chinh
Mấy người đi trở lại
Lỡ khi mình không về
Thì thương
Người vợ chờ
bé bỏng
chiều quê...
Nhưng không chết người trai khói lửa
Mà chết người gái nhỏ hậu phương
Tôi về không gặp nàng
Má tôi ngồi bên mộ con đầy bóng tối
Chiếc bình hoa ngày cưới
Thành bình hương
Tàn lạnh vây quanh.
Tóc nàng xanh xanh
Ngắn chưa đầy búi
Em ơi giây phút cuối
Không được nghe nhau nói
Không được nhìn nhau một lần.
Ngày xưa nàng yêu hoa sim tím
Ao nàng màu tím hoa sim
Ngày xưa
Một mình
đèn khuya
bóng nhỏ
Nàng vá cho chồng tấm áo
ngày xưa...
Một chiều rừng mưa
Ba người anh trên chiến trường Đông Bắc
Biết tin em gái mất
Trước tin em lấy chồng
Gió sớm thu về rờn rợn nước sông...
Đứa em nhỏ lớn lên
Ngỡ ngàng nhìn ảnh chị
Khi gió sớm thu về
Cỏ vàng chân mộ chí
Chiều hành quân
Qua những đồi sim
Những đồi sim dài trong chiều không hết
Màu tím hoa sim
Tím chiều hoang biền biệt
Nhìn áo rách vai
Tôi hát trong màu hoa :
" Ao anh sứt chỉ đường tà
Vợ anh mất sớm, mẹ già chưa khâu..."
Hữu Loan
Lời bình
Thời đó là chiến tranh chống Mỹ, tôi sắp sửa vào tuổi mười bảy, đang học cấp III trường huyện. Một hôm, cậu bí thư chi đoàn kéo tôi ra một góc nói nhỏ: Có người vừa phát hiện trong sổ tay văn học của Hoan có chép một bài thơ phản động của bọn Nhân văn giai phẩm". Mặt tôi tái đi, toàn thân run lẩy bẩy. Trái tim non dại của tôi vô cùng hoảng hốt. Thời đó nghe hai từ "phản động" không chỉ trẻ con mà người lớn cũng sợ. Tôi chạy một mạch về nhà trọ lục tung sách vở, nhưng tìm mãi vẫn không thấy cuốn sổ tay văn học đâu cả. Hai hôm sau thầy giáo chủ nhiệm mới trả lại cuốn sổ cho tôi. Thầy dặn: "Em hãy thận trọng khi sưu tầm thơ chép vào sổ. Không nên chép những bài thơ đã phản động...". Tôi run run cầm lại quyển sổ. Mở sổ, lướt qua các trang tôi thấy bài thơ Màu tím hoa sim của Hữu Loan bị gạch chéo và ghi bên cạnh "thơ phản động". Tôi vội vàng xé trang thơ ra khỏi sổ, vò lại và đốt đi. Nhưng cũng từ đó những câu thơ trong Màu tím hoa sim cứ ám ảnh tôi. Âu cũng là kỷ niệm một thời...
Bây giờ đọc kỹ lại Màu tím hoa sim, tôi thấy Hữu Loan có lối viết khá hiện đại với giọng thơ tự do, phóng khoáng, câu thơ dài ngắn chen nhau. Tác giả viết theo cảm xúc, có vần, có điệu nhưng không quá câu nệ vào vần điệu. Màu tím hoa sim không chỉ mới về cách thể hiện mà còn có những nét khác biệt về nội dung so với những bài thơ viết về cùng một đề tài. Bài thơ đã phần nào thể hiện được cái chất lãng mạn, ngang tàng của những người lính vốn là những thanh niên trí thức vừa "xếp bút nghiên" đi kháng chiến:
Ngày hợp hôn
Nàng không đòi may áo mới
Tôi mặc đồ quân nhân
Đôi giày đinh bết bùn đất hành quân
Nàng cười xinh xinh
Bên anh chồng độc đáo
. Màu tím hoa sim của Hữu Loan không hề đề cập đến chuyện vợ mình mất trong hoàn cảnh nào (theo nhà thơ cho biết thì vợ ông bị chết đuối) nhưng cả bài thơ khiến cho người đọc, người nghe cứ rưng rưng nước mắt. Tôi còn nhớ hồi miền Nam mới được giải phóng, ở các bến tàu, bến xe mỗi lần nghe những người hát rong nức nở "nhưng không chết người trai khói lửa mà chết người gái nhỏ hậu phương..." là lòng tôi cứ quặn thắt. Bao nhiêu nghịch lý chồng chất, tầng tầng, lớp lớp : "Người trai khói lửa" không chết mà "người gái nhỏ hậu phương" lại chết là một nghịch lý; mẹ ngồi bên mộ con là một nghịch lý (lá vàng còn ở trên cây nhưng lá xanh lại rụng); "chiếc bình hoa ngày cưới" - tượng trưng cho hạnh phúc lứa đôi, trong phút chốc đã biến thành "bình hương tàn lạnh vây quanh" cũng là một nghịch lý; ba người anh ở chiến trường "biết tin em gái mất trước tin em lấy chồng" lại thêm một nghịch lý nữa... Tất cả cứ xoáy vào tâm can tác giả, xoáy vào tâm can người đọc, người nghe. Từ nỗi đau riêng, nhà thơ đã chạm đến nỗi đau chung của người cùng cảnh ngộ, đặc biết là nỗi đau của một dân tộc phải chịu đựng bao nhiêu mất mát, đau thương qua bao cuộc chiến tranh tàn khốc như dân tộc Việt Nam.
Bình tĩnh đọc lại Màu tím hoa sim, tôi còn thấy bài thơ thấm đẫm chất nhân văn. Chẳng hạn đoạn tác giả viết về suy nghĩ của người lính:
Lấy chồng thời chiến chinh
Mấy người đi trở lại
Lỡ khi mình không về
Thì thương
Người vợ chờ
bé bỏng
chiều quê.....
Người lính ra trận, không sợ mình hy sinh, chỉ lo cho vợ ở nhà. Hình ảnh người vợ : chờ - bé bỏng - chiều quê" là hình ảnh điển hình của những cặp vợ chồng sống trên những đất nước trải qua nhiều cuộc chiến tranh.
Màu tím hoa sim cho ta tin rằng những bài thơ hay có cuộc sống riêng của nó, không phải cứ phê phán hay buộc tội là có thể giết chết được nó. Hãy tin vào thời gian. Thời gian bao giờ cũng sáng suốt.
Mai Văn Hoan
Lá trầu khô giữa cơi trầu
Mai Văn Hoan lặn lội với nghề dạy học đã 27 năm, nhập vào thơ anh dễ thương như chàng trai mới lớn. Tôi và anh quen biết nhau gần hai mươi năm ; từng ngồi chong đêm với cút rượu làng Chuồn trong quán cóc đường Ngô Quyền, nghe phượng hoa vàng thấm ướt đường khuya. Nhờ sự gần gũi ấy, khi tôi đọc tập Lục bát thơ, tôi không ngạc nhiên khi dòng sáu tám của anh trữ tình, đa mang và sâu lắng.
